De strafgevangenis stond na realisatie in 1884 ver buiten de Alkmaarse stadswallen. Het bevond zich bij het kruispunt van de Westerweg en voormalige Zuiderhoutlaan (de huidige Prins Bernhardlaan) in de Alkmaarderhout. De naburige Algemene Begraafplaats van J.D. Zocher, met een neoclassicistische poortgebouw en paviljoenwoningen, was in 1829-1830 aan de Westerweg gerealiseerd. Aan de achterzijde van de gevangenis was reeds rond 1740 de Joodse begraafplaats gesticht. In 1887 werd verderop aan de latere Prins Bernhardlaan de Rooms Katholieke begraafplaats Sint Barbara gebouwd. Andere justitionele gebouwen uit de negentiende eeuw in Alkmaar, het Huis van Bewaring en het Gerechtsgebouw, bevonden zich aan de Geestersingel, net buiten de stad. Deze zijn inmiddels gesloopt.
De Alkmaarderhout ligt op een strandwal en is vanaf ongeveer 1600 ontwikkeld toen bomen aangeplant werden voor een wandelplaats langs de huidige Kennemerstraatweg. Op de kaart van A. van Panders (1765) is het perceel van de latere gevangenis onderdeel van het park en wordt het aangeduid met ‘De Kroft’. Een rechte laan doorkruist het perceel. Op een topografische kaart van eind 19e eeuw is deze laan nog aanwezig. Volgens de Oorspronkelijke Aanwijzende Tafels van de Kadastrale Minuut is het perceel in 1832 in eigendom van ‘de stad Alkmaar’ en is het in gebruik als ‘bosch’.
Het terrein doet eind 19e eeuw dienst als exercitieplein van de schutterij en wordt in 1883 kosteloos bij gemeenteraadbesluit aangeboden aan het Rijk om er een gevangenis te realiseren. Voorwaarde was dat het afgestane terrein weer aan de gemeente Alkmaar moest worden overgedragen als het aan de bestemming zou worden onttrokken. Volgens de kadastrale hulpkaart van 1883 wordt het oorspronkelijke kavel gesplitst, waarna de gevangenis in 1884 wordt gerealiseerd. Een groot deel van het kavel is dan nog onbebouwd, met een voorgebouw aan de latere Prins Bernhardlaan en daarachter een cellenvleugel. Bij een uitbreiding in 1891 worden onder meer aan weerszijden van het voorgebouw dienstwoningen gebouwd en een extra cellenvleugel dwars achter de oudere cellenvleugel gerealiseerd. In 1960 wordt de openbare ruimte aan de voorzijde herverkaveld. Vermoedelijk dateert het huidige groene plantsoen, tussen de doorgaande Prins Bernhardlaan en de parallel-bestrating met parkeerplaatsen vlak voor het complex, uit deze periode.
De gevangenis is naar binnen gericht, waarbij de voorgevel van het voorgebouw sober representatief is vormgegeven. De oorspronkelijke ringmuur rond het complex volgde aan de zij- en achterkant de perceelsgrens, terwijl deze aan de voorzijde achter de dienstwoningen loopt. Het terrein direct achter de gevangenis is onbebouwd gebleven. Deze is enige tijd in gebruik geweest als sportveld voor gedetineerden. Achter dit open terrein bevindt zich de Israëlische begraafplaats.
Strafgevangenis Schutterswei is in 1884 gebouwd naar ontwerp van ‘Ingenieur Architect voor de gevangenissen en rechtsgebouwen’ J.F. Metzelaar. De gevangenis is gebouwd als vleugelgevangenis: het type cellulaire gevangenis dat in de 19e eeuw naast de koepelgevangenis het meest gangbaar was. In een vleugelgevangenis worden één of meerdere vleugels met gangen waaraan de cellen liggen verbonden met een centraal gebouw,
van waaruit de bewaking plaats vindt. Om de efficiëntie te verhogen werd in meer bouwlagen gebouwd. Centraal in de cellulaire gevangenis stond de individuele opsluiting.
De gevangenis is in 1886 is gebruik genomen. Het heette in de volksmond ‘De Krocht’, naar het stuk bos waar de gevangenis is gebouwd, en kreeg in 1958 de naam ‘Schutterswei’.
Het huidige complex is in verschillende fasen gerealiseerd
• 1884: oorspronkelijke vleugelgevangenis, met voorgebouw, cellenvleugel en (inmiddels deels gesloopte) ringmuur
• 1891: uitbreiding met lange cellenvleugel, dienstenvleugel en dienstwoningen
• 1961: raad- en bezoekerskamers uit 1891 en uitgebreid in 1961
• Eind 60-er jaren: toilet-en badgroepen aan dwars-cellenvleugel
• 1974: werkplaats, magazijn en ‘remise’ en de (inmiddels gesloopte) sportvleugel
• 1998: keukengebouw
